Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Op. Dr. Sevınç Mammadova doğum kontrol yöntemlerini anlattı. Doğum kontrolü  çiftin istediği zaman ve istediği sayıda çocuk sahibi olmasıdır. Doğum kontrol yöntemleri gebeliklerin planlı gerçekleştirilmesi ve gebeliğin medikal risklerinden korunmak için kullanılır. Kontrolsüz  art arda doğumlar, çok sayıda çocuk sahibi olmak, istenmeyen gebeliklerin kürtajla sonlandırılması  annenin sağlığına zarar verir.  Psikolojisini olumsuz etkiler. Kadın sağlıği için doğumlar arasında minimum 2 yıl sürenin olması önerilir.

Doğum kontrol yöntemini nasıl seçmeli ? İdeal korunma yöntemi nasıl olmalı?

Çeşitli korunma yöntemleri  mevcuttur.  Korunma yöntemi seçerken eşler beraber doktora başvurmalı. Doktor çiftin sağlık durumları, yaşam tarzı, aile ve tibbi  öykülerini değerlendirerek onlara uygun doğum kontrol yöntemlerini önerir. Eşlerin ikisinin de benimsediği bir yöntem seçilir.

İdeal korunma yönteminde olması gerekenler:

• Etkinliği yüksek olmalı
• Kolay uygulanabilmeli
• Daha az kullanıcı dikkati gerektirmeli
• Bırakıldığında doğurganlık hemen ya da kısa sürede geriye dönmeli

 Doğum kontrol yöntemlerine neler dahildir?

• Doğal yöntemler
• Hormonal yöntemler
• Rahim içi araçlar
• Mekanik (baryer) yöntemler
• Erkek ve kadın sterilizasyonu dahildir.

Doğal yöntemler toplumda çok yaygın kullanılmakta, fakat tarafımızdan önerilmemektedir. Buraya “geri çekme” yöntemi, emzirme  ve takvim yöntemleri  dahildir. Bu yöntemlerin güvenilirliği düşük olduğu için önerilmez. “Geri çekme”  yönteminde ejakülyasyon öncesi bir miktar semen kontrolsüz olarak vajinaya geçebilir. Aktif  emzirmenin  bir miktar kontraseptif etkisi mevcuttur. Emziren kadınlarda süt hormonu olarak bilinen prolaktin düzeyi yüksek olur. Bu hormon da yumurtlamayı baskılayarak, gebelikten korur. Ancak kadınların  %20’sinde doğum sonrası 3. ayda ovulasyon (yumurtlama)  başlar ve genelde ovulyasyon mensten önce gercekleşir. Bu durumda da emziren kadın adet görmeden beklenmedik şekilde gebe kalabilir. Takvim yöntemi kadının 28 günlük adet ( siklusunun) döneminin  gebe kalınabilecek günlerinin belirlenmesine dayalı yöntemdir. Ancak ovulyasyon zamanının önceden kesin tahmini her zaman mümkün değildir ve bu yöntemin de başarısızlık oranı yüksekdir, önerilmez.

Hormonlu  yöntemler neler?

• Hormonlu haplar ( oral kontraseptifler)
• Hormon implantları
• Hormonlu vajinal halkalar
• Hormon enjeksiyonları 

Oral kontraseptifler (doğum kontrol hapları)

Buraya kombine oral kontraseptifler (KOK)  ve sadece progestin içeren “mini pili” dediğimiz haplar dahildir. Kombine oral kontraseptifler östrojen ve progesteron hormonlarını  içerir, mini pililer ise yalnızca  progesteron  hormonu içerir. Östrojen ve progesteron  iki ana kadınlık  hormonudur.  Kombine doğum kontrol haplarının etki mekanizması ovulyasyonu önlemek, rahim ağzındaki mukusu koyulaştırarak sperm geçişini engellemek ve rahim iç tabakasını  gebelik için elverişsiz hale getirmek, döllenmiş yumurtanın rahime tutunmasını engellemektir. Çoğunlukla  21 ya da 28 tablet şeklinde olur. 21 tablet olanlarda genelde tüm haplarda aynı miktar hormon kombinasyonu olur. Adetin ilk günü  ilaca başlanmalı ve  aynı saatlerde alınmalı. Kutu bittikten sonra 2-3 gün içinde adet kanaması görülür. İlacın yeni  kutusuna 7 gün hapsız dönemden sonra başlanmalı. 28 tablet olan doğum kontrol hapları kullanım kolaylığı amacıyla yapılmıştır, son haplar hormonsuzdur. Bu durumda  hasta ilacı kesmeden devam eder, yeni kutuya geçer.  Eğer hasta bir gün doğum kontrol hapını almayı unutursa, unuttuğu tableti  hatırladığı anda hemen almasını, o günün hapını saatinde almasını öneriyoruz, bu durum koruyuculuğu azaltmaz. Ancak iki gün üst üste ilacın alınması unutulursa  yine unuttuğu hapların hatırladığı anda alınması, sıradaki hapın saatinde alınması üstelik 1 hafta ek yöntemle korunması önerilir.

Doğum kontrol hapı kullanmanın korunma dışında faydaları nelerdir?

• Adeti düzenler. Özellikle polikistik over sendromlu hastalarda faydalıdır aynı zamanda psikolojik rahatlama da sağlar.
• Adet kanamasını azaltarak demir eksikliğine bağlı anemi riskini düşürür.
• Adet ağrısını azaltır.
• Pelvik  inflamatuvar hastalık riskini azaltır
• Yumurtalık kistlerinin oluşumunu, iyi huylu meme hastalıklarını azaltır.
• Kemik yoğunluğunu artırır.
• Yumurtalık, rahim ve kolon kanseri riskini azaltır.
• Bazı çalışmalarda rahim ağzı ve meme kanser riskinde artış bildirilmiştir. Ancak bu bulgular kanıtlanamadığı için bu konuda yapılan çalışmalar devam etmektedir.

Hangi durumlarda kombine doğum kontrol hapları kullanılmamalıdır?

• Damar hastalıkları ve pıhtılaşma problemi
• Kalp hastalıkları ve hipertansiyon
• Aktif karaciğer hastalığı ve karaciğer tümörü
• Meme kanseri
• Migren
• Doğum sonrası ilk 6 hafta
• Emziren anneler (sütün kalite ve miktarını etkiler)
• 35 yaşüstü sigara içenler
• Diabet
• Epilepsi
• Böbrek yetmezliği olanlar. 

Mini pililer emziren kadınlarda ilk tercihlerimizdendir. Sadece progesteron  icerir. Sütün kalitesini ve miktarını olumsuz etkilemez. Sadece ilacın saatinde alınması konusunda daha hassas davranmak lazım. Mini pililer yumurtlamayı engellemez, rahim ağzı salgısına ve rahim iç tabakasına etki eder. Yan etkileri olarak düzensiz kanamalar görülebilir.

Hormon enjeksiyonları nedir?

Progesteron içeren hormonlu  aylık ve ya 3 aylık iğneler diger korunma yöntemlerindendir. Dezavantajları düzensiz kanama, kemik yoğunluğunda azalma  ve en esası doğurganlığın geç dönmesidir. Hormon  implantları progesteron hormonu  içerir ve cilt altına yerleştirilen yumuşak kapsullerdir. Hormonu yıllara yayarak salır. Transvajinal halkalar vajen içine yerleştirilir. Bu halkalar günlük belirli dozda hormon salgılayarak ovulasyonu engeller.

Rahim içi araçlar (spiraller) nelerdir?

Hormonlu ve hormonsuz rahim içi araçlar var. Hormonlu olan genelde tedavi amaçlı takılır. Kontraseptiv etkisi de mevcut. Hormonsuz RİA'lar rahim içinde steril inflamasyon (mikropsuz enfeksiyon) yaparak embriyonun rahime tutunmasını engeller. Mens kanaması sırasında takılır. Bunun nedeni gebelik olmadığından emin olmak ve adet sırasında rahim ağzının işlem için uygun olmasıdır. Spiral takılırken hastanın anestezi almasına gerek yoktur.

Spiral kullanımının iyi yönleri neler?

• Kullanıcı için fazla dikkat
• RİA çıkarıldıktan hemen sonra doğurganlık geriye döner.
• Uzun süre etki gösterir.

Dezavantajları ağrılı adetler, kasıklarda agrı, adet kanamasında artma, adet zamanı spiralin düşme ihtimalidir (ilk ayda ).

Baryer yöntemler neler?

Kondomlar ve diyaframdır (kadın kondomu, ilişkiden önce rahim agzına yerleştirilir). Baryer yöntemler cinsel yolla bulaşan hastalıkları önler. Steriliziasyon, erkekte  sperm kanallarının kadında tüplerin bağlanmasıdır. Geri dönüşümsüz değildir. Geri dönüş ameliyatları başarısız olan vakalarda çiftler mikroenjeksiyon ve tüp bebek tedavisi ile çocuk sahibi olabilirler.

Acil kontrasepsiyon. Korunmasız cinsel ilişki sonrası kontrasepsiyon yöntemleri nelerdir?

Korunmasız cinsel ilişki sonrası ilk 72 saat içinde yüksek doz kombine doğum kontrol hapları ve ya yüksek doz progestin içeren hapların alınmasıyla gebeliğin gerçekleşmesi önlenir. Korunmasız ilişki sonrası hasta doktora  5 - 6. günü gelirse RİA takılması önerilebilir.