Karın ağrısı, şişkinlik, gaz, kabızlık veya ishal… Günlük yaşamı zorlaştırabilen bu şikayetler bazen belirgin bir bağırsak hastalığı olmadan da ortaya çıkabilir. Özellikle tekrarlayan karın ağrısı ve dışkılama alışkanlığında değişikliklerle kendini gösteren irritabl bağırsak sendromu (IBS), toplumda sık görülen sindirim sistemi sorunlarından biridir.
Halk arasında spastik kolon olarak da bilinen IBS, bağırsakların çalışma düzenini ve beyin-bağırsak iletişimini etkileyen kronik bir rahatsızlıktır. Bağırsaklarda yapısal bir hasar veya belirgin iltihap bulunmadan şikayetlere neden olabilir. Belirtiler kişiden kişiye değişebilir; bazı kişilerde kabızlık, bazılarında ishal, bazılarında ise her ikisi birden görülebilir.
IBS Belirtileri Nelerdir?
İrritabl bağırsak sendromu, tekrarlayan karın ağrısı ve dışkılama alışkanlığındaki değişikliklerle karakterize bir bağırsak hastalığıdır. Sindirim sisteminin çalışma biçimi ve bağırsak ile beyin arasındaki iletişimdeki farklılıklar, kişinin bağırsak hareketlerine ve gaz oluşumuna karşı daha hassas olmasına neden olabilir.
IBS belirtileri her hastada aynı şekilde görülmez. Şikayetler bazı dönemlerde hafiflerken stres, uyku düzensizliği veya belirli besinlerin tüketilmesiyle yeniden artabilir. En sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:
Karın ağrısı ve kramplar: Genellikle dışkılama öncesinde artabilir, tuvalete çıktıktan sonra hafifleyebilir.
Karında şişkinlik: Özellikle yemeklerden sonra dolgunluk ve gerginlik hissi oluşabilir.
Aşırı gaz: Bağırsaklarda gaz birikmesine bağlı rahatsızlık ve karın ağrısı görülebilir.
Kabızlık: Dışkılama sıklığında azalma, sert dışkılama ve tuvalette zorlanma yaşanabilir.
İshal: Sık tuvalete çıkma, yumuşak veya sulu dışkılama görülebilir.
Dışkılama alışkanlığında değişiklik: Kabızlık ve ishal dönemleri birbirini takip edebilir.
Tam boşalamama hissi: Tuvalete çıktıktan sonra bağırsakların tamamen boşalmadığı düşünülebilir.
Dışkıda mukus: Bazı kişilerde dışkıyla birlikte mukus görülebilir.
IBS belirtileri genellikle uzun süreli ve tekrarlayıcıdır. Şikayetlerin yemeklerden sonra artması veya stresli dönemlerde belirginleşmesi de sık karşılaşılan durumlardandır.
IBS Çeşitleri Nelerdir?
İrritabl bağırsak sendromu, dışkılama alışkanlığının baskın özelliğine göre farklı gruplara ayrılır:
Kabızlığın ön planda olduğu IBS (IBS-C): Sert dışkılama, seyrek tuvalete çıkma ve dışkılama sırasında zorlanma ön plandadır.
İshalin ön planda olduğu IBS (IBS-D): Sık ve yumuşak dışkılama, ani tuvalet ihtiyacı ve karın krampları görülebilir.
Karışık tip IBS (IBS-M): Kabızlık ve ishal dönemleri dönüşümlü olarak yaşanır.
Bu sınıflandırma, tedavinin ve beslenme önerilerinin kişiye göre düzenlenmesine yardımcı olur.
IBS Diğer Bağırsak Hastalıklarından Nasıl Ayırt Edilir?
IBS belirtileri; çölyak hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalıkları, bağırsak enfeksiyonları ve bazı gıda intoleransları gibi farklı sağlık sorunlarıyla benzerlik gösterebilir. Bu nedenle uzun süren karın ağrısı, şişkinlik, kabızlık veya ishal şikayetlerinin yalnızca IBS kaynaklı olduğu düşünülmemelidir.
IBS'nin önemli özelliklerinden biri, bağırsaklarda ülser, belirgin iltihap veya yapısal hasar oluşturmamasıdır. Şikayetler gerçek ve günlük yaşamı etkileyici olsa da yapılan incelemelerde bağırsakta bu belirtileri açıklayacak yapısal bir hastalık bulunmayabilir.
Diğer bağırsak hastalıklarından ayrılmasında bazı özellikler yol gösterici olabilir:
|
Hastalık |
Öne çıkan özellikler |
|
İrritabl bağırsak sendromu (IBS) |
Tekrarlayan karın ağrısı, şişkinlik, kabızlık veya ishal; belirgin yapısal bağırsak hasarı yoktur |
|
İnflamatuvar bağırsak hastalıkları |
Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi hastalıklarda bağırsakta iltihap bulunur; kanlı ishal ve kilo kaybı görülebilir |
|
Çölyak hastalığı |
Gluten tüketimine bağlı bağışıklık sistemi tepkisi gelişir; ishal, şişkinlik, kansızlık ve besin emilim bozukluğu görülebilir |
|
Bağırsak enfeksiyonları |
Genellikle daha ani başlayan ishal, karın ağrısı, bulantı ve bazen ateşle seyreder |
|
Laktoz intoleransı |
Süt şekeri olan laktozun sindirilememesine bağlı gaz, şişkinlik ve ishal gelişebilir |
IBS Tanısı Nasıl Konulur?
IBS tanısı, hastanın şikayetlerinin özellikleri, tıbbi geçmişi ve doktor muayenesi birlikte değerlendirilerek konulur. Tanı için tek başına yeterli olan özel bir kan testi veya görüntüleme yöntemi bulunmaz. Rome IV tanı ölçütlerine göre, son üç ayda haftada en az bir gün tekrarlayan karın ağrısının bulunması ve aşağıdaki özelliklerden en az ikisinin eşlik etmesi beklenir:
- Ağrının dışkılama ile ilişkili olması,
- Dışkılama sıklığında değişiklik bulunması,
- Dışkının görünümünde veya şeklinde değişiklik olması.
- Belirtilerin başlangıcının tanıdan en az altı ay önceye dayanması da değerlendirmede dikkate alınır.
Doktor, başka hastalıkları dışlamak veya eşlik eden durumları değerlendirmek için bazı tetkikler isteyebilir. Bunlar arasında:
- Tam kan sayımı,
- CRP gibi iltihap belirteçleri,
- Çölyak hastalığına yönelik kan testleri,
- Gerekli durumlarda dışkı testleri,
- Klinik bulgulara göre kolonoskopi veya diğer incelemeler bulunabilir.
Her IBS hastasının kolonoskopi yaptırması gerekmez. Kolonoskopi ihtiyacı yaş, aile öyküsü, alarm belirtileri ve kişinin bağırsak kanseri tarama gerekliliklerine göre belirlenir.
Hangi Belirtiler IBS Dışında Başka Bir Hastalığı Düşündürür?
Bazı belirtiler, şikayetlerin yalnızca IBS ile açıklanamayabileceğini gösterir. Bu nedenle aşağıdaki durumlarda gecikmeden doktor değerlendirmesi yapılmalıdır:
- Dışkıda kan görülmesi veya siyah dışkılama
- Nedeni açıklanamayan kilo kaybı
- Kansızlık (anemi)
- Uykudan uyandıran veya gece devam eden ishal
- Ateş ve belirgin genel durum bozukluğu
- Yeni başlayan ve giderek artan karın ağrısı
- Ailede bağırsak kanseri, çölyak veya inflamatuvar bağırsak hastalığı öyküsü
Özellikle şiddetli karın ağrısı, yoğun kanama, bayılma veya ciddi sıvı kaybı durumunda acil tıbbi yardım alınmalıdır.
IBS’de Nasıl Beslenmeli, FODMAP Diyeti İşe Yarar mı?
IBS tedavisinde beslenme düzeninin kişiye göre planlanması önemlidir. Çünkü bazı besinler bir kişide belirgin şişkinlik ve ağrıya neden olurken başka bir kişide herhangi bir şikayet oluşturmayabilir.
IBS diyeti için herkese uygun tek bir beslenme listesi bulunmaz. Amaç, şikayetleri artıran besinleri belirlemek, bağırsak hareketlerini düzenlemek ve yeterli, dengeli beslenmeyi sürdürmektir. IBS yaşayan kişilerin günlük beslenmelerinde dikkat edebileceği noktalar şunlardır:
Öğün düzeninizi oluşturun
Öğün atlamak, uzun süre aç kalmak veya kısa sürede çok fazla yemek tüketmek sindirim sistemi şikayetlerini artırabilir. Bu nedenle düzenli aralıklarla, yavaş ve kontrollü yemek yemeye özen gösterilmelidir.
Lif tüketimini kişisel ihtiyaca göre ayarlayın
Lif tüketimi özellikle kabızlığın ön planda olduğu IBS hastalarında önemlidir. Ancak bütün lif kaynakları aynı etkiyi göstermez. Yulaf, bazı meyveler ve psyllium gibi çözünür lif kaynakları dışkı kıvamının düzenlenmesine yardımcı olabilir. Lif miktarını birden artırmak gaz ve şişkinliği artırabileceğinden kademeli geçiş yapılmalıdır. Buğday kepeği gibi çözünmeyen lif kaynakları bazı kişilerde şikayetleri artırabilir. Bu nedenle lif türü ve miktarı kişinin belirtilerine göre belirlenmelidir.
Şişkinliği artırabilecek besinleri gözlemleyin
Bazı besinler bağırsakta gaz oluşumunu artırarak IBS şikayetlerini tetikleyebilir. Özellikle aşağıdaki yiyecek ve içecekler bazı kişilerde rahatsızlığa yol açabilir:
- Soğan ve sarımsak
- Lahana, karnabahar ve bazı diğer gaz yapıcı sebzeler
- Kuru fasulye, nohut ve mercimek
- Elma, armut ve bazı kuru meyveler
- Süt ve laktoz içeren süt ürünleri
- Gazlı içecekler
- Fazla miktarda kahve ve kafeinli içecekler
- Çok yağlı, kızartılmış ve aşırı baharatlı yiyecekler
Bu besinlerin tamamının herkes tarafından tüketilmemesi gerektiği düşünülmemelidir. Kişinin hangi besinlere duyarlı olduğunu belirlemek için besin ve belirti günlüğü tutması faydalı olabilir.
Su tüketimine dikkat edin
Yeterli sıvı tüketimi, özellikle kabızlığın ön planda olduğu IBS hastalarında bağırsak hareketlerini destekleyebilir. Günlük su ihtiyacı kişinin yaşına, aktivite düzeyine ve sağlık durumuna göre değişir.
FODMAP Diyeti Nedir?
FODMAP, bağırsakta kolayca emilemeyen ve fermente olabilen bazı kısa zincirli karbonhidratları ifade eder. Bu maddeler bağırsakta su miktarını ve gaz oluşumunu artırarak hassas kişilerde karın ağrısı, şişkinlik, gaz ve dışkılama değişikliklerine neden olabilir. FODMAP grubunda yer alan karbonhidratlar şunlardır:
- Fermente olabilen oligosakkaritler
- Disakkaritler
- Monosakkaritler
- Polioller
Bu karbonhidratlar bazı meyve, sebze, süt ürünleri, baklagiller, buğday ürünleri ve tatlandırıcılarda bulunabilir.
FODMAP Diyeti İşe Yarar mı?
Evet. Düşük FODMAP diyeti, özellikle şişkinlik, karın ağrısı ve dışkılama sorunları yaşayan bazı IBS hastalarında belirtilerin hafiflemesine yardımcı olabilir. Ancak her hastada aynı sonucu vermez ve uzun süreli, kontrolsüz bir kısıtlama diyeti olarak uygulanmamalıdır. Düşük FODMAP diyeti genellikle üç aşamada uygulanır:
1. Kısıtlama aşaması: FODMAP içeriği yüksek besinler belirli bir süre sınırlandırılır. Bu dönem genellikle 2-6 hafta sürer. Amaç belirtilerde azalma olup olmadığını gözlemlemektir.
2. Yeniden deneme aşaması: Şikayetler azaldıysa farklı FODMAP grupları kontrollü şekilde ve sırayla beslenmeye eklenir. Böylece hangi besinlerin ve hangi miktarların belirti oluşturduğu anlaşılmaya çalışılır.
3. Kişiselleştirme aşaması: Kişinin tolere edebildiği besinleri içeren, gereksiz kısıtlamalardan kaçınan uzun vadeli bir beslenme düzeni oluşturulur.
FODMAP diyeti, mümkünse bu konuda deneyimli bir diyetisyen ve doktor eşliğinde uygulanmalıdır. Uzun süre çok sayıda besinin diyetten çıkarılması, besin çeşitliliğini azaltabilir ve bazı besin öğelerinin yetersiz alınmasına neden olabilir.
IBS Nasıl Geçer? Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
İrritabl bağırsak sendromu, herkeste aynı şekilde seyretmeyen ve dönem dönem alevlenebilen bir rahatsızlıktır. Bu nedenle tedavinin amacı yalnızca belirtileri geçici olarak azaltmak değil, atakları kontrol altına almak ve yaşam kalitesini artırmaktır.
IBS nasıl geçer? sorusunun yanıtı, hastanın baskın şikayetine ve belirtilerin şiddetine göre değişir. Tedavi sürecinde şu yaklaşımlar kullanılabilir:
Beslenme düzeninin değiştirilmesi: Şikayetleri tetikleyen besinlerin belirlenmesi, lif tüketiminin düzenlenmesi ve gerektiğinde düşük FODMAP diyetinin uygulanması tedavinin önemli parçalarındandır.
İlaç tedavisi: Kabızlık, ishal, karın ağrısı ve bağırsak spazmlarına yönelik farklı ilaçlar kullanılabilir. İlaç seçimi IBS'nin türüne ve hastanın sağlık durumuna göre doktor tarafından yapılır.
Fiziksel aktivite: Düzenli yürüyüş ve kişinin sağlık durumuna uygun egzersizler bağırsak hareketlerini destekleyebilir.
Stres yönetimi: Stres ve kaygı, beyin-bağırsak iletişimini etkileyerek şikayetleri artırabilir. Gevşeme egzersizleri, nefes çalışmaları, farkındalık uygulamaları ve gerektiğinde psikolojik destek tedaviye katkı sağlayabilir.
Uyku düzeni: Yeterli ve düzenli uyku, genel sindirim sistemi sağlığını destekler. Uyku düzensizliği yaşayan kişilerde IBS belirtileri daha belirgin olabilir.
IBS'nin tedavisinde tek bir yöntem her hasta için yeterli olmayabilir. Beslenme, yaşam tarzı değişiklikleri ve gerektiğinde ilaç tedavisinin birlikte planlanması daha etkili bir yaklaşım sağlayabilir.
*Web sitemizdeki bilgiler kişileri tanı ve tedaviye yönlendirme amacı taşımaz. Tanı ve tedaviye yönelik tüm işlemlerinizi doktorunuza danışmadan uygulamayınız. İçeriklerde Optimed Sağlık Grubu’nun tedavi edici sağlık hizmetlerine yönelik bilgiler yer almamaktadır.
Yazar / Editör İletişim Numarası: 0282 726 05 55 / 8011
tr


